Ostatnimi czasy polską debatę o I Rzeczpospolitej zdominował temat pańszczyzny. Powstała seria książek, która analizowała przeszłość z perspektywy tej nierówności. Wspólnym elementem wszystkich rozważań czynionych przez Leszczyńskiego, Pobłockiego, a w najbardziej publicystycznej formie Janickiego było przekonanie, że w I Rzeczpospolitej panował wyzysk, którego beneficjentami była szlachta, a ofiarami chłopi. Autorzy ci sięgali po bardzo różne interpretacje i analizy, od próby oddania głosu tej marginalizowanej grupie do szukania „traumy pańszczyzny”. Co ciekawe, przynajmniej część z autorów zajmujących się tym aspektem historii I RP to albo antropolodzy, albo socjologowie, co nie było bez znaczenia.